چون خرقۀ گدایان

از مسائل و مصائب روزگار ما، دوگانگی نظر و عمل است. از فرهنگ مثال می زنم: اگر فرهنگ کوهی بود و ما با کلنگ آنرا می‌شکافتیم، آخر آخرش می‌رسیدیم به قناعت. ما علی الدوام از آسان‌گیری و درویشی که عین توانگری است، سخن می‌گوییم و می‌شنویم و آنقدر  از سعدی و حافظ و قرآن و امام و پیغمبر، شاهد در آستین داریم که تمامی ندارد.

حال آنکه در عمل، حرص و ولع ما نسبت به جدیدترین پدیده‌ها و تولیدات ماشینی و الکترونیکی، مثل لباس و وسایل خانه و در یک کلمه تکنیک، سیری ناپذیر است؛ گویی دیوی در درون ماست که اگر بند بی‌مایگی نبود بازار را یکجا می‌بلعیدیم. هر موقع از سال که سری به علاء الدین، غول بازار موبایل بزنید، می‌ببیند چراغش شبانه‌روز روشن است و جوانان بی‌پول و جویای کار وطنمان، با چشمانی پر از برق، غرق تماشای ویترین‌ها هستند، کسی که نان شب ندارد، چشمش دنبال آیفونِ فایو است. عین آفتاب روشن است: اگر میکروفون‌بدستی، جلوی همان بازار از همان جوان بپرسد «کمالِ مرد» به چیست، نخواهد گفت: درآمد بیشتر و بنز و موبایلِ htc. حاشا و کلّا که جز از علم و عدالت و فرهنگ و قناعت بگوید.

جالب است که هیچ کس، مشکلی با این موضوع ندارد و همه سرخوشانه به این نوع زندگی خوکرده‌ایم. کسی نخواهد پرسید: این دوگانگی از چیست؟ آنکه لاجرم این سوال باید به مخیله‌اش خطور کند فیلسوف بومی و عالم دینی است که شوربختانه خود، آیینۀ تمام‌نمای این شکاف عمیق، میان نظر و عمل است. آنگاه که از کاغذ کنده می‌شود و پای در کوچه و خیابانِ زندگی می‌گذارد، رفتارش فاصلۀ نوری با اندیشه‌هایش دارد. 

این فاصله را اگر بخواهیم با حرف‌زدن و نصیحت‌کردن پر کنیم، باز به دام همان جدایی افتاده‌ایم. چرا که قناعت و در کل فرهنگ، توصیه‌بردار نیست، اخلاق توصیه‌ای، سر از پوشش اجباری در می‌آورد. فشار و اجبار نیز به ظاهر‌سازی منتهی می‌شود، آنجاست که رنگِ روی چادر با زیر چادر فرقها می‌کند.

فرهنگ، قانون‌بَردار هم نیست. فکرش را بکنید: کسی برای رشد فرهنگِ قناعت، قانون بنویسند. منتهای چیزی که از این نوع قانون‌نگاری بیرون می‌آید فرهنگِ بستن کمربند یا به عبارتی «فرهنگ نمردن بر اثر تصادف» است. آن هم به زور جریمه و ترس‌آگاه کردن مردم نسبت به مرگ و جانشان. بزرگ منشی، مناعت طبع، فروتنی، بلندهمتی و عفت و حیا را نمی توان با مصوبه و مقرره و تبصره‌، از روی شانه و شکم مردم، آورد و به صندلی بست. حالا اگر پلیس راهنمایی با یک پنج هزارتومانی زیر گواهینامه، از روی این قانون نیز گذشت، چه کنیم؟

مشکل این نیست که چرا موبایل گران‌قیمت، در دست می‌گیریم و اطلاعاتمان را از آخرین پدیده‌ها، به‌روز می کنیم؛ مشکل اینجاست که ما آن نیستیم که فکرش را می‌کنیم و در عین حال نمی‌دانیم که دو روی داریم. خودمان هم باورمان شده است که فرهنگ ما: اخلاق و قناعت و کار و پژوهش و صداقت و خلوص و یک‌رویی و روراستی است، و در عمل: یک تیپا به همۀ اینها می‌زنیم. کسی متوجه نیست که از هویتمان که همین صفات بوده است چیزی باقی نمانده، جز «هویت چهل تکۀ» شایگانی که شبیه «خرقۀ گدایان» است.

دارم دلی و دارد هر گوشه‌اش هوایی

چون خرقۀ گدایان هر تکه‌اش زجایی*

---------------------------------------------

* این شعر به گمانم از مرحوم ادیب است، استادی داشتیم «صدر» نام، مرد فاضلی بود و چندی در مشهد به شاگردی ادیب دوم نشسته بود. ادبیات می‌گفت و نهج البلاغه می‌خواند و شعر عربی و فارسی را خوب می‌دانست. مثل نهج‌البلاغه‌ای می‌زیست که می‌گفت و لااقل در این تقلّا بود. هرکجا هست خدایا به سلامت دارش! این بیت را از او به یاد و یادگار دارم.

برچسب‌ها: جدایی نظر از عمل؛ فرهنگ؛ قناعت

90/12/11ساعت 12 مجید حسینی دستجردی| |